Cəmiyyətdə qadınların və uşaqların qayğısı, hüquqlarının müdafiəsi, eləcə də məruz qaldıqları zorakılıq halları barədə tez-tez danışılır. Bəs bütün bu müzakirələrin arxa planında qalan kişilər? Onların yaşadıqları psixoloji çətinliklər, ailədaxili münasibətlərdə qarşılaşdıqları problemlər, məruz qaldıqları zorakılıq və kömək istəməkdən çəkinmələri nə dərəcədə diqqət çəkir? Kişilərin daim güclü görünməli, ailənin bütün yükünü daşımalı və problemlərinin öhdəsindən təkbaşına gəlməli olduğu düşüncəsi bəzən onların da dəstəyə ehtiyac duyduğunu görünməz edir.
Psixologiya Elmi-Tədqiqat İnstitutunun sədri, psixoloq Elnur Rüstəmov Realist.az-a müsahibəsində kişilərin psixoloji sağlamlığı, məruz qaldıqları fiziki və emosional zorakılıq, boşanma zamanı yaşadıqları çətinliklər və cəmiyyətdə kişi obrazına dair stereotiplərdən danışıb.
– Elnur müəllim, kişilərin yaşadığı problemlər niyə çox vaxt diqqətdən kənarda qalır?
– Kişidən ailəsinə dayaq olması, çətin anda özünü ələ alması və problemləri müstəqil həll etməsi gözlənilir. Bu gözləntilər sərt tələbə çevriləndə insan «Mən də çətinlik çəkirəm» deməkdən çəkinə bilər. Ətrafındakılar da onun gündəlik vəzifələrini yerinə yetirdiyini görüb vəziyyətin qaydasında olduğunu düşünə bilərlər. Halbuki insan işə gedə, ailəsinin qayğısına qala və eyni zamanda uzun müddət özünü tənha, yorğun və çıxışsız hiss edə bilər.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının Avropa regionu üzrə icmalı göstərir ki, hər şeyi tək həll etmək gözləntisi və hissləri ifadə etməkdə çətinlik bəzi kişilərin yardım axtarmasına mane olur. Maddi çətinliklər və xidmətlərin əlçatanlığı da burada rol oynayır.
Qadınlara qarşı zorakılığın və ayrı-seçkiliyin ictimai müzakirəsi vacibdir. Kişilərin üzləşdiyi çətinliklərin də görünməsi üçün ailədə, iş yerində və səhiyyə xidmətlərində onların kömək istəyə biləcəyi etibarlı mühit qurulmalıdır. Bəzən bunun başlanğıcı çox sadədir: yaxın adamımızdan gündəlik işlərinin necə getdiyini soruşduğumuz qədər, özünün necə olduğunu da soruşmaq və cavabı dinləməyə vaxt ayırmaq.
– Kişi zorakılıqla üzləşəndə niyə bəzən gülüş obyektinə çevrilir?
– Bunun arxasında kişinin hər vəziyyətdə özünü müdafiə edə biləcəyi barədə köklü təsəvvür dayanır. Kişi zorakılığa məruz qaldığını deyəndə «Sən necə buna imkan verdin?» kimi reaksiya ilə qarşılaşa bilər. Bu sual məsuliyyəti zorakılığı törədən şəxsin davranışından uzaqlaşdırır və zərər çəkmiş insanın üzərinə qoyur.
Hadisəni danışmaq üçün özündə güc tapmış adam ilk dəfə istehza ilə qarşılaşanda növbəti dəfə susmağı seçə bilər. İlk reaksiyanın necə olması sonrakı addımlara təsir edir. Mən belə bir müraciətə «Dediklərini ciddi qəbul edirəm. Özünü hazırda təhlükəsiz hiss edirsən?» sualı ilə cavab verərdim. Bu yanaşma ona yaşadıqlarını danışmağa imkan yaradır və söhbəti təhlükəsizlik məsələsinə yönəldir. Zorakılıq barədə danışan qadın da, kişi də diqqətlə dinlənilməyə və təhlükəsiz dəstəyə layiqdir.
– «Kişi ağlamaz», «kişi dözməlidir», «kişi güclü olmalıdır» kimi stereotiplər kişilərin psixoloji sağlamlığına necə təsir edir?
– Oğlan uşağı kədərlənəndə və ya qorxanda hər dəfə «Kişi ağlamaz» eşidirsə, zamanla həmin hissləri göstərdiyi üçün utanmağı öyrənə bilər. Yetkinlikdə də nə yaşadığını sözlə ifadə etmək, ehtiyacını demək və kömək istəmək ona çətin gələ bilər.
Məsələn, işini itirməkdən qorxan bir kişi bu narahatlığı ailəsi ilə bölüşməyəndə gecələr yata bilmir, evdə tez əsəbiləşir və ya söhbətdən yayınır. Yaxınları davranışındakı dəyişikliyi görsələr də, onun nə yaşadığını anlamaya bilərlər.
Dözümlülük və məsuliyyət dəyərli keyfiyyətlərdir. Bu keyfiyyətlərə insanın öz imkanlarının həddini bilməsi, gərginliyin artdığını görməsi və vaxtında dəstək istəməsi də daxildir. Ailədə uşağa «Nə oldu? Səni ən çox nə incitdi?» sualını vermək ona hisslərini tanımağı və gələcəkdə çətinlik barədə açıq danışmağı öyrədir.
– Kişilər həyat yoldaşları tərəfindən fiziki və psixoloji zorakılığa məruz qala bilərlərmi? Hansı formalar daha çox diqqətdən kənarda qalır?
– Bəli. Kişi də həyat yoldaşı və ya partnyoru tərəfindən vurula, itələnə, fiziki zərərlə hədələnə və psixoloji zorakılığa məruz qala bilər. Gündəlik həyatda daha çətin görünən formalar arasında davamlı alçaltma, dostlarla və ailə üzvləri ilə əlaqəni məhdudlaşdırmaq, telefonunu və getdiyi yerləri məcburi izləmək, öz puluna çıxışına mane olmaq kimi davranışlar var.
Ayrı-ayrılıqda başqalarına adi ailə məsələsi kimi görünən bu davranışlar bir araya gəldikdə insanın sərbəst qərar vermək imkanını ciddi şəkildə daralda bilər. Vəziyyəti qiymətləndirərkən insanın özünü nə dərəcədə təhlükəsiz hiss etməsinə, qorxu üzündən əlaqələrindən və qərarlarından imtina edib-etməməsinə, davranışların təkrarlanmasına diqqət yetiririk. Bir dəfə baş vermiş fiziki hücum və ya ciddi təhdid də özlüyündə diqqət tələb edir. Müraciət edən şəxsi dinləyərkən hadisənin konkret şəraitini və təhlükəsizlik ehtiyacını aydınlaşdırmaq vacibdir.
– Kişinin qadın tərəfindən təhqir edilməsi, alçaldılması, təhdid olunması və emosional təzyiqə məruz qalması niyə bəzən ciddi problem kimi qəbul edilmir?
– İnsanlar zorakılığı daha çox fiziki xəsarətlə əlaqələndirəndə təhqirin, qorxutmanın və alçaltmanın gündəlik təsirini görməkdə çətinlik çəkirlər. Üstəlik, kişinin incidiyini bildirməsi bəzən «zarafatı başa düşmədi» və ya «çox həssas yanaşdı» kimi şərh olunur. Belə reaksiyalar adamın öz yaşantısına şübhə etməsinə və baş verənləri uzun müddət gizlətməsinə səbəb ola bilər.
Münasibətdə davranışın nəticəsinə baxmaq lazımdır. Məsələn, bir insanın ən həssas bildiyi mövzunu hər mübahisədə ona qarşı işlətmək və ya şəxsi məlumatını yaymaqla hədələyib onun qərarına təsir göstərmək ciddi təzyiq yaradır. Şəxs öz fikrini deməzdən əvvəl daim qarşı tərəfin reaksiyasından qorxursa, bu, münasibətin onun gündəlik həyatını necə məhdudlaşdırdığını anlamaq üçün mühüm siqnaldır.
– Kişilər niyə qorxularını və emosional çətinliklərini dilə gətirməkdən çəkinirlər? Bu susqunluq hansı nəticələrə gətirib çıxara bilər?
– Bəziləri danışdıqları halda hörmətdən düşəcəklərindən, yaxınlarını narahat edəcəklərindən və ya sözlərinin sonradan özlərinə qarşı istifadə olunacağından ehtiyat edirlər. İnsan bir dəfə çətinliyini bölüşüb istehza və ya etinasızlıqla qarşılaşıbsa, sonrakı söhbətlərdə özünü qorumaq üçün daha qapalı davrana bilər. Bəzi kişilər isə uzun müddət hisslərindən danışmağa alışmadıqları üçün söhbətə haradan başlayacaqlarını bilmirlər.
Etibar etdikləri insanla gündəlik bir dəyişiklikdən danışmaq başlanğıc ola bilər. Məsələn: «Son vaxtlar gecələr yata bilmirəm və işdə diqqətimi toplamaqda çətinlik çəkirəm». Çətinlik uzun çəkəndə və dəstək gecikəndə insan təcrid oluna, işdə və ailədə daha çox çətinlik yaşaya bilər.
Davamlı yuxu pozuntusu, ümidsizlik, əvvəllər zövq aldığı fəaliyyətlərə marağın itməsi və alkoqoldan problemli istifadə diqqət tələb edən dəyişikliklərdir. İnsan özünə zərər vermək fikrindən danışırsa, bunu ciddi qəbul edib dərhal təcili yardım almaq vacibdir.
– Kişinin ailədə yalnız maddi təminatçı kimi görülməsi onun sevgi, diqqət və qayğı ehtiyaclarının kölgədə qalmasına səbəb olurmu?
– Bəli, belə ola bilər. Ailə söhbətlərində kişinin işi, qazancı və təmin etməli olduğu ehtiyaclar daim ön planda olanda onun yorğunluğu, qorxuları və yaxınlıq ehtiyacı barədə danışmağa az yer qala bilər. İnsan öz dəyərini qazancı ilə ölçməyə başlayarsa, işini itirmək və ya gəlirinin azalması onun üçün maddi çətinliklə yanaşı, ailədəki yerini itirmək qorxusu da yarada bilər.
Ailəyə töhfə uşağın gündəlik qayğısına qatılmaqda, həyat yoldaşını dinləməkdə və çətin qərarları birlikdə verməkdə də görünür. İllərlə ailəsini dolandıran insanın özü çətin dövr yaşayanda «Bu yükü necə bölüşə bilərik?» sualını eşitməsi münasibətdə qarşılıqlı qayğını gücləndirir. Ailədə sevildiyini və dəyər gördüyünü hiss etmək kişiyə də öz çətinliyini daha rahat ifadə etməyə imkan verir.
– Boşanma zamanı kişilərin psixoloji vəziyyəti, övladlarından ayrı qalmaq qorxusu və atalıq hissləri nə dərəcədə nəzərə alınır?
– Bunun bütün ailələr üçün eyni cavabı yoxdur. Psixoloji baxımdan isə atanın övladı ilə gündəlik bağının dəyişməsi ciddi məsələdir. O, uşağını məktəbdən götürmək, axşam onunla söhbət etmək və ya gündəlik qayğısında iştirak etmək kimi adi görünən, amma münasibəti formalaşdıran anları itirəcəyindən qorxa bilər.
Bu qorxunu açıq demədikdə gərginlik ünsiyyətdə sərtlik və ya uzaqlaşma şəklində görünə bilər. Ayrılıq zamanı diqqət uşağın təhlükəsizliyinə və gündəlik həyatının sabitliyinə yönəlməlidir. Təhlükəsiz şəraitdə uşaq hər iki valideyni ilə münasibətini davam etdirə bilməli, növbəti dəfə kimi və nə vaxt görəcəyini bilməlidir.
Valideynlərin bir-birinə söz çatdırmaq və ya kimin haqlı olduğunu müəyyən etmək üçün uşağa üz tutması onun üzərinə ağır yük qoyur. Atanın öz itkisi və qorxuları barədə etibar etdiyi bir böyüklə və ya psixoloqla danışması ona uşaqla münasibətində sabit və qayğıkeş qalmağa kömək edə bilər.
– Kişilərin depressiya, tənhalıq və emosional tükənmə yaşaması niyə zəiflik kimi qiymətləndirilir? Psixoloqa müraciətə hansı stereotiplər mane olur?
– İnsanın çətinliyi iradə məsələsi kimi qiymətləndiriləndə ona çox vaxt «Özünü ələ al», «İşinlə məşğul ol, keçəcək» deyilir. Kişi də bu gözləntini mənimsəyib yalnız vəziyyət xeyli ağırlaşanda yardım istəyə bilər. «Mən özüm həll etməliyəm», «Psixoloqa getdiyimi bilsələr, mənə münasibətləri dəyişər», «Ailə məsələsini kənar adamla danışmazlar» kimi fikirlər müraciəti gecikdirən maneələrdəndir. Məxfiliyə inamın az olması, qiymət və uyğun mütəxəssisə çıxış da qərara təsir edə bilər.
Tənhalıq, tükənmə və depressiya fərqli anlayışlardır, amma insan bunlardan bir neçəsini eyni dövrdə yaşaya bilər. Davamlı ruh düşkünlüyü, marağın azalması, enerjinin düşməsi, yuxu və diqqətdə dəyişikliklər gündəlik həyatı pozursa, peşəkar qiymətləndirmə faydalıdır.
Bəzi insanlarda yaxınlarının ilk sezəcəyi dəyişiklik əsəbiliyin artması və ya ünsiyyətdən uzaqlaşma ola bilər. İlk görüşün məqsədi əlamətləri, onların müddətini və həyat şəraitini birlikdə dəyərləndirib hansı dəstəyin uyğun olduğunu müəyyənləşdirməkdir.
– Kişilərin də qorunmağa, dinlənilməyə, anlaşılmağa və psixoloji dəstəyə ehtiyacı olduğunu necə izah edərdiniz?
– İnsan ailəsində, işində və cəmiyyətdə böyük məsuliyyət daşıya bilər. Onun güvənə biləcəyi, fikrini rahat deyə biləcəyi və çətin vaxtında müraciət edə biləcəyi insanların olması həmin məsuliyyəti daha sağlam şəkildə daşımasına kömək edir. Atanın qayğı görməsi, həyat yoldaşının onu dinləməsi və dostuna «Bu gün yaxşı deyiləm» deyə bilməsi gündəlik münasibətlərdə qarşılıqlı etimadın göstəricisidir.
Etibarlı ailə üzvlərinin, dostların və mütəxəssislərin mövcudluğu kişilərin dəstək axtarmasını asanlaşdıra bilər. İnstitut rəhbəri kimi hesab edirəm ki, burada ailələrin, medianın və psixoloji xidmətlərin hər birinin rolu var. Ailə insanın çətinliyini açıq deyə biləcəyi mühiti yarada bilər. Media zorakılıq yaşamış kişini istehza obyektinə çevirmədən mövzunun səbəblərini və dəstək imkanlarını göstərə bilər. Psixoloji xidmətlər isə müraciətin necə keçdiyini və məxfiliyin necə qorunduğunu aydın izah edə bilər.
Beynəlxalq Kişilər Günü münasibətilə verə biləcəyimiz ən konkret mesajlardan biri budur: Yaxınınızdakı kişi sizə çətinlik yaşadığını deyirsə, onu dinləyin, dediklərini ciddiyə alın və ehtiyac duyduğu dəstəyi birlikdə müəyyənləşdirin.
Realist.az
© realist.az
Arzu, təklif və şikayətlərinizi bizə bildirin


